Tarixi irsin siyasiləşdirilməsi və qorunması - ŞƏRH
Tarixi abidələrin dağıdılması və ya onların izlərinin silinməsi gələcək nəsillərin həmin dövr haqqında obyektiv məlumat əldə etməsini çətinləşdirir.
Cənubi Qafqazda tarixi-mədəni irs məsələsi uzun müddətdir siyasi və ictimai müzakirələrin mühüm istiqamətlərindən biridir. Regionun mürəkkəb tarixi müxtəlif xalqların burada yaşaması və mədəni izlər yaratması ilə xarakterizə olunur. Buna görə tarixi irsin hansı xalqın mədəniyyətinə aid edilməsi məsələsi bəzən elmi müzakirələrdən kənara çıxaraq siyasi xarakter alır. Bu məsələ tarixi yaddaşın formalaşdırılması prosesinin nə qədər həssas olduğunu göstərir. Tarixi irsə münasibət cəmiyyətlərin öz keçmişini necə izah etdiyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biridir.
Tarixi abidələr yalnız daş və memarlıq nümunələri deyil. Onlar müəyyən ərazilərin sosial, dini və mədəni tarixini əks etdirən mənbələrdir. Buna görə onların mənşəyinin müəyyənləşdirilməsi elmi faktlara əsaslanmalıdır. İrs məsələsində siyasi yanaşmaların üstünlük qazanması tarix haqqında təsəvvürlərin birtərəfli formalaşmasına səbəb ola bilər. Məlum olduğu kimi bu gün Ermənistan cəmiyyətinin Azərbaycan ərazisindəki bəzi abidələrin erməni irsi kimi təqdim olunmasına münasibət məsələsi qaldırılır. Eyni zamanda Ermənistan ərazisində Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni izlərinin mövcudluğunun inkar edildiyi qeyd olunur. Bu yanaşmaların müqayisəsi regionda tarixi yaddaşın qarşılıqlı şəkildə necə siyasiləşdirildiyini göstərir.
Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin bu günlərdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərindən sonra erməni cəmiyyətində mənfi təzahürlərin yenidən baş qaldırması bir çox məsələlərlə yanaşı sülh prosesinə də mənfi təsir göstərə bilər. Qafqaz Albaniyası irsi də bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu mövzu tarix elmi baxımından geniş araşdırma tələb edən məsələlərdəndir.
Qafqaz Albaniyasının siyasi və mədəni tarixinin öyrənilməsi regionun keçmişinin daha dolğun anlaşılmasına kömək edə bilər. Bu irsin müxtəlif siyasi məqsədlərlə təqdim edilməsi isə mübahisələrin dərinləşməsinə səbəb ola bilər. Ona görə də tarixi məsələlərin araşdırılmasında arxeoloji, memarlıq, yazılı və digər elmi mənbələrin kompleks şəkildə təhlili vacibdir.
Mədəni irsin qorunması məsələsi də tarixi mübahisələrdən ayrılmazdır. Abidələrin fiziki vəziyyətinin qorunması onların hansı siyasi narrativdə təqdim olunmasından daha vacib mədəni məsələdir. Tarixi abidələrin dağıdılması və ya onların izlərinin silinməsi gələcək nəsillərin həmin dövr haqqında obyektiv məlumat əldə etməsini çətinləşdirir. Tarixi yaddaşın sağlam əsaslarda formalaşdırılması üçün qarşılıqlı yanaşma vacibdir. Bu baxımdan mədəni irs məsələsinin siyasiləşdirilməsinin qarşısının alınması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Elmi araşdırmaların siyasi mövqelərdən mümkün qədər ayrılması tarixi mübahisələrin daha konstruktiv müstəviyə keçirilməsinə kömək edə bilər. Nəticə etibarilə Cənubi Qafqazda tarixi-mədəni irs məsələsi yalnız keçmişlə bağlı deyil. Bu məsələ bu günkü münasibətlərə və gələcək nəsillərin region haqqında təsəvvürlərinə də təsir göstərir. Tarixin müxtəlif tərəflərinin obyektiv şəkildə araşdırılması sülh və qarşılıqlı anlaşma mühitinin formalaşmasına xidmət edə bilər. Mədəni irsin qorunması isə siyasi mübahisələrdən asılı olmayaraq ümumbəşəri məsuliyyət kimi qəbul edilməlidir.
Səidə Rzayeva
Neftçala rayonu
